Kamery nasobne w policji i straży miejskiej. Prawo, praktyka, przyszłość

Kamery nasobne (body worn cameras – BWC) stały się jednym z najważniejszych narzędzi współczesnych służb odpowiedzialnych za bezpieczeństwo publiczne. Ich wykorzystanie w policji i strażach gminnych/miejskich ma służyć nie tylko dokumentowaniu interwencji, ale również zwiększeniu transparentności działań funkcjonariuszy, poprawie jakości materiału dowodowego oraz ograniczaniu agresji wobec patroli.
Wojciech Kawa

W ostatnich latach nastąpił dynamiczny rozwój wykorzystania kamer nasobnych. Jednocześnie pojawiły się istotne problemy prawne dotyczące zakresu rejestrowania obrazu i dźwięku, ochrony prywatności oraz przetwarzania danych osobowych. Należy również zauważyć, że przepisy regulujące stosowanie kamer nasobnych w policji oraz strażach miejskich nie są jednolite i różnią się zarówno pod względem podstaw prawnych, jak i zasad rejestrowania, przechowywania oraz udostępniania nagrań.

Podstawy prawne stosowania kamer nasobnych w policji

Podstawowym aktem regulującym możliwość stosowania kamer nasobnych przez policję jest ustawa z dnia 6 kwietnia 1990 r. o Policji.

Kluczowe znaczenie mają:

• art. 15 ust. 1 pkt 5a i 5b ustawy,
• art. 15c ustawy,
• oraz przepisy wykonawcze.

Zgodnie z art. 15 ustawy policja może obserwować i rejestrować obraz zdarzeń w miejscach publicznych, obserwować i rejestrować obraz lub dźwięk podczas interwencji w miejscach innych niż publiczne, a także podczas działań kontrterrorystycznych i w policyjnych środkach transportu.

Art. 15c ustawy przewiduje obowiązek uprzedzenia osoby o rejestrowaniu obrazu lub dźwięku „w miarę możliwości”.

Funkcjonariusze tej służby zostali wyposażeni w kompetencję do rejestrowania obrazu i dźwięku w przestrzeni zarówno publicznej, jak i prywatnej. W przypadku przestrzeni prywatnej uprawnienie to posiadają jednak dopiero od czasu wejścia w życie nowelizacji ustawy o Policji w lutym 2019 r. oraz obwarowane jest ono pewnymi ograniczeniami.

Szczegółowe zasady wykonywania tych uprawnień określało Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 4 lutego 2020 r. w sprawie postępowania przy wykonywaniu niektórych uprawnień policjantów. Zostało ono znowelizowane poprzez Rozporządzenie Rady Ministrów z 8 listopada 2023 r. w sprawie postępowania przy wykonywaniu niektórych uprawnień policjantów.

Rozporządzenie reguluje m.in. sposoby rejestrowania obrazu i dźwięku, dokumentowania czynności, przechowywanie nagrań oraz zasady prowadzenia obserwacji jawnej i zdalnej.

Istotne znaczenie praktyczne mają również akty wewnętrzne Komendanta Głównego Policji, regulujące:

• organizację służby,
• wyposażenie funkcjonariuszy,
• standardy używania kamer: „Instrukcja użytkowania Systemu Rejestracji Audio-Wideo (RAW), w tym kamer nasobnych pozostających na wyposażeniu policjantów służby prewencyjnej”
• oraz procedury archiwizacji materiałów audiowizualnych.

Rozwój wykorzystania kamer nasobnych w policji

Pierwsze pilotażowe wdrożenia kamer nasobnych w policji rozpoczęły się w latach 2017–2018. Program pilotażowy prowadzono m.in. w garnizonach stołecznym, dolnośląskim oraz podlaskim. Po 2020 r. nastąpił dynamiczny rozwój systemu. Kamery są obecnie stosowane przede wszystkim przez:

• oddziały prewencji policji,
• policjantów ruchu drogowego,
• patrole interwencyjne,
• dzielnicowych,
• funkcjonariuszy zabezpieczających imprezy masowe
• oraz niektóre pododdziały kontrterrorystyczne.

Kamery nasobne mają kilka podstawowych funkcji.

Funkcja dowodowa polega na tym, że nagrania stanowią materiał wykorzystywany w postępowaniach karnych, wykroczeniowych, dyscyplinarnych oraz administracyjnych.

Funkcja ochronna kamer przejawia się w ograniczaniu liczby fałszywych skarg, zwiększaniu bezpieczeństwa funkcjonariuszy oraz dokumentowaniu przebiegu interwencji. Kamery pomagają również przeciwdziałać manipulacji nagraniami z telefonów komórkowych oraz ograniczają agresję wobec patroli. Ponadto budują transparentność działań służb, zwiększając zaufanie do formacji mundurowych poprzez dokumentowanie przebiegu działań i ochronę przed fałszywymi oskarżeniami o nadużycia. Świadomość nagrywania wpływa także na poprawę profesjonalizmu służb, ponieważ sprzyja bardziej profesjonalnemu zachowaniu obu stron interwencji.

Funkcja prewencyjna kamer nasobnych polega na tym, że świadomość rejestrowania interwencji może ograniczać agresję po stronie zarówno funkcjonariuszy, jak i obywateli. Obecność kamery często „studzi emocje” i zniechęca do agresywnego zachowania wobec osób nagrywających, co redukuje liczbę napaści. Zwiększa to również poczucie bezpieczeństwa funkcjonariuszy, którzy czują się pewniej i mają większe wsparcie podczas trudnych interwencji. Kamery nasobne umożliwiają także kontrolę działań służb oraz wzmacniają bezpieczeństwo procesowe obywateli.

Kamery nasobne w strażach miejskich

Podstawowym aktem regulującym działalność straży miejskich jest ustawa z 29 sierpnia 1997 r. o strażach gminnych. Art. 11 ust. 2 ustawy przyznaje strażom prawo do: „obserwowania i rejestrowania przy użyciu środków technicznych obrazu zdarzeń w miejscach publicznych”.

Dodatkowo zastosowanie ma Rozporządzenie Rady Ministrów z 16 grudnia 2009 r. w sprawie sposobu obserwowania i rejestrowania obrazu zdarzeń w miejscach publicznych przez straż gminną (miejską).

Zakres uprawnień straży miejskich jest ograniczony. W przeciwieństwie do policji straże miejskie nie mają wyraźnej podstawy do szerokiego rejestrowania dźwięku, ponieważ ustawa odnosi się przede wszystkim do obrazu oraz do miejsc publicznych. Powoduje to istotne wątpliwości interpretacyjne dotyczące nagrywania interwencji, przetwarzania danych osobowych oraz dopuszczalności rejestracji dźwięku.

W latach 2024–2026 kamery nasobne wdrożono lub testowano m.in. w Warszawie, Gdańsku, Gliwicach, we Wrocławiu, w Krakowie, Poznaniu, Rzeszowie, Bielsku-Białej oraz Szczecinie. Najczęściej korzystają z nich patrole interwencyjne, strażnicy zabezpieczający imprezy masowe, patrole nocne oraz zespoły kontroli porządku publicznego.

Problem ochrony danych osobowych

Prezes Urzędu Ochrony Danych Osobowych wielokrotnie podkreślał, że kamery nasobne stanowią formę monitoringu wymagającą:

• jednoznacznej podstawy prawnej,
• proporcjonalności,
• minimalizacji danych,
• oraz odpowiednich zabezpieczeń systemowych.

Szczególne kontrowersje budzą kwestie związane z nagrywaniem dźwięku, analizą zgromadzonych nagrań, okresem przechowywania danych oraz możliwością automatycznej identyfikacji osób.

MSWiA od kilku lat analizuje możliwość doprecyzowania przepisów ustawy o strażach gminnych tak, aby uregulować stosowanie kamer nasobnych przez strażników miejskich. Od 21 maja 2024 r. działa grupa robocza ds. straży miejskich i gminnych w ramach Komisji Wspólnej Rządu i Samorządu Terytorialnego, a wypracowane postulaty zostały skierowane do MSWiA. Na dziś widać raczej etap konsultacyjno-petycyjny niż gotową nowelizację, która precyzyjnie wpisywałaby kamery nasobne do ustawy o strażach gminnych.

Sztuczna inteligencja i przyszłość kamer nasobnych

Rozwój kamer nasobnych coraz częściej opiera się na wykorzystaniu sztucznej inteligencji. Nowoczesne systemy integrują analizę obrazu i dźwięku, automatyczną transkrypcję interwencji, rozpoznawanie twarzy, analizę zachowań agresywnych czy wykrywanie broni. Technologie te są rozwijane m.in. w USA i Wielkiej Brytanii i mają zwiększać bezpieczeństwo funkcjonariuszy, przyspieszać reakcję służb oraz usprawniać analizę materiału dowodowego.

Istotnym kierunkiem rozwoju jest przesyłanie obrazu i dźwięku w czasie rzeczywistym do stanowisk kierowania. Pozwala to lepiej zarządzać interwencjami i wspierać funkcjonariuszy w sytuacjach kryzysowych, np. przy utracie kontaktu. Coraz większą rolę będą odgrywać również usługi chmurowe, które ułatwią przechowywanie, analizę i udostępnianie nagrań.

Sztuczna inteligencja ma automatyzować procesy analityczne, ograniczać czas pracy związanej z przetwarzaniem danych oraz umożliwiać tworzenie bardziej precyzyjnych raportów. W przyszłości możliwe stanie się także profilowanie zachowań sprawców w czasie rzeczywistym. Jednocześnie rozwój tych technologii wymaga zachowania równowagi między bezpieczeństwem publicznym a ochroną praw obywatelskich i danych osobowych.

Nowe możliwości oznaczają także nowe zagrożenia. Należą do nich masowa analiza danych, profilowanie obywateli, błędy algorytmiczne oraz wzrost poziomu nadzoru państwa, mogący ograniczać prywatność i swobody obywatelskie.

Podsumowanie

Kamery nasobne stały się trwałym elementem funkcjonowania służb publicznych w Polsce. W policji ich stosowanie posiada stosunkowo silne podstawy prawne i rozwijający się system organizacyjny. W strażach miejskich regulacje pozostają mniej precyzyjne, szczególnie w zakresie rejestrowania dźwięku.

Technologie te stają się także częścią koncepcji inteligentnych miast (smart cities), wspierając systemy bezpieczeństwa publicznego i zarządzania danymi. W najbliższych latach kluczowe będzie doprecyzowanie przepisów, stworzenie jednolitych standardów użycia oraz uregulowanie wykorzystania AI.

Kamery nasobne nie zastąpią profesjonalizmu funkcjonariuszy, ale mogą zwiększać transparentność działań służb, poprawiać jakość materiału dowodowego i podnosić poziom bezpieczeństwa. Największym wyzwaniem pozostanie jednak odpowiedź na pytania dotyczące analizy, przechowywania i kontroli danych oraz granicy między bezpieczeństwem publicznym a cyfrowym nadzorem państwa. •

Młodszy inspektor policji w stanie spoczynku, były zastępca Komendanta Miejskiego Policji w Poznaniu ds. Kryminalnych. 

Ilustracje: Marta Kołodziejak / A&S AI Studio